Rıza ve Hukuka Uygunluk
Mağdurun rızası, hukuka uygunluk sebepleri
TCK'da düzenlenen hukuka uygunluk nedenleri:
- Kanun hükmünü yerine getirme (TCK m.24/1)
- Yetkili merciin emrini ifa (TCK m.24/2)
- Meşru savunma (TCK m.25/1)
- Zorunluluk hali (TCK m.25/2)
- Hakkın kullanılması (TCK m.26/1)
- İlgilinin rızası (TCK m.26/2)
Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez. Koşullar: 1) Rıza açıklanmış olmalı, 2) Rıza fiilden önce veya en geç fiil sırasında olmalı, 3) Üzerinde tasarruf edilebilir hak olmalı.
Rıza ile vazgeçilebilecek haklar:
- Mülkiyet hakkı - Eşyayı kırmaya rıza
- Konut dokunulmazlığı - Eve girmesine izin
- Vücut bütünlüğü (sınırlı) - Tıbbi müdahale, dövme
- Cinsel özgürlük - Cinsel ilişkiye rıza
Rıza ile dahi vazgeçilemez haklar: YAŞAM HAKKI. Kişi kendi ölümüne rıza gösterse bile öldüren cezalandırılır (intiharın bizzat işlenmesi suç değil ama intihara yardım/teşvik suç). Ayrıca: Kamu düzenine ilişkin haklar.
OLAY: A AIDS taşıyıcısı, B hastalığı BİLEREK A ile birlikte oluyor. B hastalanıp ölüyor. A'nın sorumluluğu? ANALİZ: B rıza göstermiş - ama neye? Cinsel ilişkiye rıza mı, hastalık bulaşmasına rıza mı, ÖLÜME rıza mı? TARTIŞMA: 1) Yaşam hakkı üzerinde tasarruf edilemez - rıza geçersiz denilebilir. 2) Ama B riski bilerek kabul etmiş - "kendi tehlikeli davranışı". 3) A'nın açıklaması yeterli mi? B'nin bilgisi kesin mi? SONUÇ: Doktrinde tartışmalı. Bir görüş: A sorumlu (yaşam hakkı). Diğer görüş: B'nin bilinçli risk kabulü var.
Rızanın hukuka uygunluk sağlaması için:
- 1. Rıza ehliyeti - Akıl sağlığı, yaş
- 2. Serbestçe verilmiş olması - Hile, tehdit, cebir yok
- 3. Fiilden önce veya en geç fiil sırasında açıklanması
- 4. Üzerinde tasarruf edilebilir hak olması
- 5. Rızanın kapsamı aşılmaması
Kişinin rızası alınamayacak durumda olması halinde, rıza göstereceğinin kesin olarak varsayıldığı durumlar. Örnek: Bilinci kapalı hastanın hayat kurtarıcı ameliyatı. Koşul: Yapılmayan müdahale daha ağır zarara yol açacaksa ve rıza alınamıyorsa.